THE MERCK MANUAL MEDICAL LIBRARY: The Merck Manual of Medical Information--Home Edition
Tips for better results

Section

Subject

Topics

Vertraagde seksuele rijping

Vertraagde seksuele rijping is een verlaat intreden van de puberteit en een vertraagde ontwikkeling van de geslachtsorganen.

De seksuele rijping (puberteit) wordt op gang gebracht wanneer een gedeelte van de hersenen, de hypothalamus, een signaal zendt naar een ander gedeelte van de hersenen, de hypofyse. Dit signaal is voor de hypofyse het teken te beginnen met de afgifte van bepaalde hormonen, gonadotrofinen, die de groei bevorderen van de geslachtsorganen (de zaadballen bij jongens en de eierstokken bij meisjes). De groeiende klieren scheiden geslachtshormonen uit, zoals testosteron (bij jongens) en oestrogeen (bij meisjes). Deze hormonen zorgen voor de ontwikkeling van geslachtskenmerken, zoals schaamhaar en okselhaar bij beide geslachten, gezichtshaar en spiermassa bij jongens, borstontwikkeling bij meisjes, en voor de geslachtsdrift (libido).

Bij sommige adolescenten begint de seksuele ontwikkeling niet op de gebruikelijke leeftijd. Een vertraging kan volkomen normaal zijn en in sommige families komt late seksuele rijping vaker voor. Bij deze adolescenten is de gemiddelde groeisnelheid voor de puberteit meestal normaal en ze maken verder een gezonde indruk. Hoewel de groeispurt en de seksuele rijping later intreden, verlopen deze verder normaal.

Diverse aandoeningen kunnen de seksuele ontwikkeling vertragen of belemmeren, bijvoorbeeld diabetes mellitus, chronische darmontsteking, nieraandoeningen, cystische fibrose en bloedarmoede. Bij adolescenten die vanwege kanker worden bestraald of met chemotherapie worden behandeld, kan de ontwikkeling zijn vertraagd. Adolescenten (vooral meisjes) die zeer mager worden door buitensporig veel lichaamsbeweging of een vermageringsdieet, hebben vaak een vertraagde seksuele rijping, waaronder het uitblijven van de menstruatie.

Er zijn veel zeldzame oorzaken van vertraagde seksuele rijping. De aanmaak van hormonen kan worden beïnvloed door chromosoomafwijkingen, bijvoorbeeld bij het syndroom van Turner bij meisjes (see Syndroom van Turner), het syndroom van Klinefelter bij jongens (see Syndroom van Klinefelter) en bij andere genetische aandoeningen. De hypofyse of de hypothalamus kan door een tumor zijn beschadigd, waardoor er minder of helemaal geen hormonen meer worden aangemaakt. Een infectie met het bofvirus kan de zaadballen beschadigen en de puberteit tegenhouden.

Symptomen en diagnose

Bij jongens is er sprake van vertraagde seksuele rijping als op ongeveer 14-jarige leeftijd de zaadballen nog niet zijn gegroeid, als ze op hun 15e jaar nog geen schaamhaar hebben of als er meer dan 5 jaar verstrijkt tussen het begin en het einde van de groei van de geslachtsorganen. Bij meisjes is er sprake van vertraagde ontwikkeling als er op ongeveer 13-jarige leeftijd nog geen borstontwikkeling is opgetreden, als er meer dan 5 jaar zit tussen het begin van borstgroei en de eerste menstruatie, als ze rond hun 14e jaar nog geen schaamhaar hebben of op 16-jarige leeftijd nog niet menstrueren. Een geringe lichaamslengte (klein postuur) kan bij zowel jongens als meisjes duiden op vertraagde rijping.

Adolescenten vinden het bijna altijd vervelend om anders te zijn dan hun leeftijdgenoten, maar vooral jongens hebben last van psychische spanningen en schaamte door vertraagde puberteit. Meisjes die kleiner en seksueel minder ontwikkeld blijven dan hun leeftijdgenoten, worden niet zo snel gestigmatiseerd.

Als een adolescent gezond lijkt te zijn en geen tekenen van een stoornis vertoont en als ook bij andere familieleden sprake is geweest van vertraagde seksuele rijping, kan de arts desgewenst 6 tot 12 maanden wachten met een uitgebreid onderzoek. Wanneer deze periode is verstreken, wordt vaak aan de hand van röntgenfoto's de botleeftijd bepaald. Adolescenten met een vertraagde botrijping, ontwikkelen zich waarschijnlijk over het geheel genomen traag. Bij adolescenten met een botrijping die past bij hun leeftijd, is waarschijnlijk sprake van vertraagde seksuele rijping. Bij hen moet bloedonderzoek worden verricht om diverse hormoonspiegels te bepalen. Ook moeten ze worden onderzocht op diabetes mellitus, bloedarmoede en andere aandoeningen die de seksuele ontwikkeling kunnen vertragen. Soms kan ook een chromosoomanalyse worden uitgevoerd. Er kan een CT-scan (computertomografie) of MRI-scan (magnetische kernspinresonantie) worden uitgevoerd om er zeker van te zijn dat er geen hersentumor aanwezig is.

Behandeling

De behandeling van vertraagde seksuele rijping is afhankelijk van de oorzaak. Als een onderliggende chronische aandoening de oorzaak is, zal de rijping meestal verdergaan zodra de aandoening is behandeld. Als de ontwikkeling van nature wat verlaat is, is geen behandeling nodig. Als er echter sprake is van ernstige spanningen doordat de ontwikkeling uitblijft of als de ontwikkeling ernstig is vertraagd, geven sommige artsen wel eens extra geslachtshormonen om het proces vroeger te laten beginnen. Een genetische aandoening kan niet worden genezen, al kan de ontwikkeling van de geslachtskenmerken wel worden bevorderd door hormonen toe te dienen. Adolescenten met een tumor moeten mogelijk operatief worden behandeld.

illustrative-material.sidebar 1

Wanneer de puberteit te vroeg begint (pubertas praecox)

In geval van een echt voortijdig begin en een schijnbaar voortijdig begin van de puberteit begint de geslachtsrijping bij meisjes voor hun zevende levensjaar en bij jongens voor hun negende. Een echt voortijdig begin van de puberteit wordt veroorzaakt door het te vroeg vrijkomen van geslachtshormonen (gonadotrofinen) uit de hypofyse. Deze hormonen zorgen ervoor dat de eierstokken of zaadballen zich ontwikkelen en andere geslachtshormonen, zoals oestrogeen of testosteron, afgeven. Oestrogeen of testosteron zorgt ervoor dat het lichaam in de puberteit komt en de uiterlijke kenmerken van volwassenheid verschijnen. De voortijdige hormoonafgifte wordt mogelijk veroorzaakt door een tumor of een andere afwijking in de hypofyse of de hypothalamus (het gebied in de hersenen dat de werking van de hypofyse regelt).

Bij een schijnbaar vroegtijdig begin van de puberteit wordt een grote hoeveelheid testosteron of oestrogeen geproduceerd. Dit wordt veroorzaakt door een tumor of een andere afwijking in een bijnier of in een van de zaadballen of eierstokken. Door deze hormonen rijpen de zaadballen of eierstokken niet, maar krijgt het kind wel een volwassen uiterlijk.

In beide gevallen groeien schaam- en okselhaar, krijgt het kind een volwassen lichaamsgeur en verandert zijn lichaamsvorm. Soms verschijnt er acne. Een jongen krijgt haargroei op het gezicht, een langere penis en een mannelijker uiterlijk. Een meisje krijgt borsten en kan beginnen te menstrueren, vooral als bij haar sprake is van een echt voortijdig begin van de puberteit. Ze groeien snel in de lengte, maar deze groei stopt al zeer vroeg. Daardoor is de uiteindelijke lengte vaak minder dan werd verwacht. Bij een echt voortijdig begin van de puberteit rijpen ook de geslachtsklieren (eierstokken of zaadballen) en nemen toe in omvang, terwijl bij een schijnbaar voortijdig begin van de puberteit de geslachtsklieren onrijp blijven. Een echt voortijdig begin van de puberteit komt bij meisjes twee- tot vijfmaal vaker voor dan bij jongens.

Testotoxicose is een zeldzame erfelijke aandoening die alleen bij jongens voorkomt. Ook in dit geval is er sprake van een schijnbaar voortijdig begin van de puberteit, met rijping van de zaadballen, echter zonder dat de hypothalamus of de hypofyse hierop invloed hebben uitgeoefend. Zo komt het genetisch bepaalde (maar niet erfelijke) syndroom van McCune-Albright vaker bij meisjes voor en veroorzaakt het ook een schijnbaar voortijdig begin van de puberteit.

Om de diagnose te stellen wordt de hormoonspiegel in het bloed bepaald en wordt een röntgenfoto van een hand en pols gemaakt om de botleeftijd te bepalen. Door middel van echografie van het bekken en de bijnieren en een CT- of MRI-scan van de hersenen wordt gecontroleerd op de aanwezigheid van een tumor in de bijnieren, hypothalamus of hypofyse. Met een onderzoek waarbij het effect wordt bepaald van het gonadotropin-releasing hormone op de spiegels van de hypofysehormonen in het bloed, kan de arts de oorzaak vaststellen.

Bij een echt voortijdig begin van de puberteit wordt met injecties met het langdurig werkende LHRH-analoog (synthetisch gonadotropin-releasing hormone) de aanmaak van geslachtshormonen door de hypofyse stopgezet door deze ongevoelig te maken voor de effecten van het lichaamseigen gonadotropin- releasing hormone.

Wanneer een echt of schijnbaar voortijdig begin van de puberteit door een tumor wordt veroorzaakt, kan de aandoening worden verholpen door de tumor te verwijderen.

Last full review/revision February 2003

Back to Top

Previous: Introductie

Next: Klein postuur

Figures
Tables
Disclaimer