THE MERCK MANUAL MEDICAL LIBRARY: The Merck Manual of Medical Information--Home Edition
Tips for better results

Section

Subject

Topics

Functionele perifere vaatziekten

Functionele perifere vaatziekten komen veel minder voor dan perifere vaatafsluitingen. De slagaders van armen en benen worden normaal gesproken wijder (dilatatie) of nauwer (constrictie) als reactie op veranderingen in de omgeving, zoals temperatuurschommelingen. Functionele perifere vaataandoeningen ontstaan gewoonlijk door ontregeling van het normale mechanisme dat voor verwijding en samentrekking zorgt. De slagaders trekken zich dan sterker en vaker samen. De oorzaak van deze afwijking in de samentrekkingen kan liggen in een aangeboren vaataandoening, een stoornis in de zenuwen die het verwijden en vernauwen van de slagaders reguleren (het sympathische zenuwstelsel), een verwonding of geneesmiddelen.

Ziekte van Raynaud en Raynaud‑fenomeen

De ziekte van Raynaud en het Raynaud-fenomeen zijn aandoeningen waarbij kleine slagaders (arteriolen), meestal in de vingers of tenen, zich sterker samentrekken bij blootstelling aan kou.

De term ‘ziekte van Raynaud' wordt gebruikt wanneer er geen duidelijke oorzaak is. De term ‘Raynaud-fenomeen' wordt gebruikt wanneer de oorzaak bekend is. De ziekte van Raynaud komt veel vaker voor dan het Raynaud-fenomeen. Zestig tot 90% van de gevallen van de ziekte van Raynaud komt voor bij vrouwen tussen de 15 en 40 jaar.

Elke prikkel die het sympathische zenuwstelsel stimuleert, vooral blootstelling aan kou, maar ook sterke emoties, kan de slagaders doen samentrekken, waardoor een aanval van de ziekte van Raynaud wordt uitgelokt.

Het Raynaud-fenomeen wordt veroorzaakt door sclerodermie, reumatoïde artritis, atherosclerose, cryoglobulinemie, een onvoldoende werkende schildklier (hypothyreoïdie), verwonding of een reactie op geneesmiddelen, zoals bètablokkers, clonidine en sommige middelen tegen migraine, zoals ergotamine en methysergide. Het gebruik van deze vaatvernauwende geneesmiddelen kan het Raynaud-fenomeen verergeren. Sommige patiënten met het Raynaud-fenomeen hebben daarnaast last van andere aandoeningen die het gevolg zijn van een versterkte neiging tot samentrekken van de slagaders. Daartoe behoren bijvoorbeeld migraine, variantangina pectoris en hoge bloeddruk in de longen (pulmonale hypertensie). Het samengaan van het Raynaud-fenomeen met deze aandoeningen doet vermoeden dat er een gemeenschappelijke oorzaak is voor het samentrekken van de slagaders.

Symptomen en diagnose

De samentrekkingen in de kleine slagaders van de vingers en tenen komen snel opzetten, gewoonlijk bij blootstelling aan kou. De samentrekkingen kunnen enkele minuten tot enkele uren aanhouden. De vingers en tenen worden bleek of blauwachtig, meestal met een vlekkerig patroon. Soms worden delen van vingers of tenen of slechts één vinger of teen getroffen. De vingers en tenen zijn gewoonlijk niet pijnlijk, maar veroorzaken vaak gevoelloosheid, tintelingen, een ‘slapend' of brandend gevoel. Na afloop van de aanval kunnen de betreffende lichaamsdelen donkerder (roder) gekleurd zijn dan normaal, of blauwachtig. Wanneer de handen of voeten worden verwarmd, komen de normale kleur en het normale gevoel weer terug. Bij herhaald optredende en langdurige aanvallen van het Raynaud-fenomeen (vooral bij patiënten met sclerodermie) kan de huid van de vingers of tenen glad, glanzend en gespannen worden. Er kunnen pijnlijke zweertjes ontstaan aan de toppen van de vingers of tenen.

Vaak is geen nader onderzoek nodig om de diagnose te kunnen stellen. Bij het vermoeden van een afgesloten slagader kan met kleurendopplerechografie (see Echocardiografie en andere echografische procedures) het verschil worden bekeken voor en na blootstelling aan kou. Er kan een bloedonderzoek worden gedaan naar aandoeningen die het Raynaud-fenomeen veroorzaken.

Behandeling

In lichte gevallen van de ziekte van Raynaud kunnen patiënten de symptomen voorkomen door hun hoofd, romp, armen en benen goed tegen kou te beschermen. Wanneer de patiënt bij opwinding van de symptomen last krijgt, kan een licht kalmerend middel of biofeedback uitkomst bieden. Patiënten met deze aandoening dienen te stoppen met roken, aangezien nicotine de bloedvaten doet samentrekken.

De ziekte van Raynaud wordt meestal behandeld met een calciumantagonist (see Hoge bloeddrukTables), zoals nifedipine, amlodipine, diltiazem of verapamil. Ook andere geneesmiddelen tegen hoge bloeddruk, zoals doxazosine, fenoxybenzamine, prazosine, reserpine en terazosine kunnen het gewenste resultaat hebben, afzonderlijk of gecombineerd.

Als de patiënt steeds sterker geïnvalideerd raakt door de ziekte en andere behandelingen geen effect hebben, kunnen de symptomen worden verlicht door bepaalde sympathische zenuwen tijdelijk te blokkeren of zelfs door te snijden, een ingreep die bekend staat als ‘sympatectomie'. Maar zelfs als deze behandeling resultaat heeft, houdt het effect soms maar één of twee jaar aan. Deze ingreep is bij patiënten met de ziekte van Raynaud meestal effectiever dan bij patiënten met het Raynaud-fenomeen. Bij patiënten met het Raynaud-fenomeen richt de behandeling zich op de onderliggende aandoening.

Acrocyanose

Acrocyanose is een hardnekkige, pijnloze blauwachtige verkleuring van beide handen en soms ook voeten, veroorzaakt doordat bloedvaatjes in de huid zich door onbekende oorzaak samentrekken.

De aandoening komt vooral bij vrouwen voor. De vingers en handen of de tenen en voeten voelen hierbij koud aan en zijn vaak blauwachtig van kleur. Soms transpireren ze sterk en kunnen ze ook opgezet zijn. Bij blootstelling aan kou wordt de blauwachtige verkleuring gewoonlijk sterker. De verkleuring vermindert wanneer de handen en voeten weer warm worden. De aandoening is niet pijnlijk en veroorzaakt geen schade aan de huid.

De diagnose wordt gesteld op basis van aanhoudende symptomen die beperkt blijven tot de handen en voeten, terwijl de pulsaties normaal zijn. Behandeling is meestal niet nodig. De arts kan vaatverwijdende geneesmiddelen voorschrijven (zoals calciumantagonisten) (see Hoge bloeddrukTables), maar deze helpen vaak niet. In zeer zeldzame gevallen worden bepaalde sympathische zenuwen doorgesneden (sympatectomie) ter verlichting van de symptomen. In de meeste gevallen is het echter voldoende om uit te leggen dat de blauwachtige verkleuring van de huid niet op een ernstige aandoening wijst.

Erytromelalgie

Erytromelalgie (acromelalgie) is een zeldzaam syndroom waarbij de kleine slagaders in de huid zich periodiek verwijden, waarbij een brandende pijn ontstaat, de huid warm aanvoelt en de voeten, en minder vaak de handen, rood worden.

De oorzaak van erytromelalgie is meestal onbekend. Het syndroom doet zich meestal voor bij patiënten van 20 jaar of ouder. Er bestaat echter ook een zeldzame erfelijke vorm van erytromelalgie die al vanaf de geboorte of tijdens de kinderjaren begint. In sommige gevallen houdt de aandoening verband met het gebruik van bepaalde geneesmiddelen, zoals nifedipine (een middel tegen hoge bloeddruk) of bromocriptine (een middel ter behandeling van de ziekte van Parkinson). Het syndroom komt ook voor bij mensen met bepaalde bloedaandoeningen (myeloproliferatieve aandoeningen), hoge bloeddruk, veneuze insufficiëntie, diabetes mellitus, reumatoïde artritis, lichen sclerosus, jicht, ruggenmergaandoeningen of multipele sclerose. Erytromelalgie verschijnt meestal twee tot drie jaar voor de onderliggende aandoening wordt gediagnosticeerd.

De symptomen zijn onder andere een brandende pijn in de voeten of handen, die warm aanvoelen en er rood uitzien. De aanvallen worden uitgelokt door een omgevingstemperatuur van meer dan 29 °C. De symptomen kunnen jarenlang licht blijven, maar kunnen ook verergeren, waardoor de patiënt ernstig geïnvalideerd kan raken.

De diagnose wordt gesteld op basis van de symptomen en de verhoogde huidtemperatuur. Om de oorzaak op te sporen kan bloedonderzoek worden gedaan, zoals een telling van het aantal bloedcellen.

De behandeling bestaat uit rust, het hoog leggen van de armen of benen, het aanbrengen van koude kompressen op de benen of armen of het onderdompelen van de ledematen in koud water. Deze maatregelen kunnen de symptomen soms verminderen of een aanval voorkomen. Als er geen onderliggende aandoening wordt gevonden, kunnen de symptomen worden verlicht met behulp van acetylsalicylzuur (aspirine) of vaatvernauwende geneesmiddelen (zoals efedrine, methysergide en propranolol). Acetylsalicylzuur helpt echter niet bij de vorm die zich al vanaf de geboorte of tijdens de kindertijd openbaart. Als er een onderliggende aandoening wordt gevonden, kan behandeling daarvan de symptomen verminderen.

Last full review/revision February 2003

Back to Top

Previous: Perifere vaatafsluitingen

Next: Introductie

Figures
Tables
Disclaimer