THE MERCK MANUAL MEDICAL LIBRARY: The Merck Manual of Medical Information--Home Edition
Tips for better results

Section

Subject

Topics

Somatisatiestoornis

Een somatisatiestoornis is een chronische, ernstige stoornis, gekenmerkt door tal van steeds terugkerende lichamelijke symptomen. Het is vooral een bepaalde combinatie van pijn en maag-darmklachten, seksuele en neurologische symptomen, die niet door een lichamelijke aandoening kunnen worden verklaard.

De stoornis komt vaak in bepaalde families voor en dan vooral bij vrouwen. Bij de mannelijke verwanten van vrouwen met deze stoornis wordt vaak sociaal onacceptabel gedrag geconstateerd (see Angstig of geremd gedrag) en een aan gebruik of misbruik van een middel verbonden stoornis. Mensen met een somatisatiestoornis hebben gewoonlijk ook een persoonlijkheidsstoornis en vertonen een overdreven afhankelijkheid van anderen (afhankelijke persoonlijkheid (see Angstig of geremd gedrag)).

De lichamelijke symptomen van mensen met een somatisatiestoornis lijken een manier om hulp en aandacht te vragen. De intensiteit en hardnekkigheid van de symptomen weerspiegelen het intense verlangen van de persoon om te worden verzorgd in elk aspect van het leven. De symptomen lijken ook andere doeleinden te dienen, bijvoorbeeld om iemand het excuus te geven de verantwoordelijkheden van het volwassen bestaan te vermijden. De symptomen zijn gewoonlijk onaangenaam en belemmeren de betrokkene in het ondernemen van tal van plezierige activiteiten. Dit doet vermoeden dat de persoon ook aan minderwaardigheidsgevoelens en schuldgevoelens lijdt.

Symptomen

De symptomen doen zich het eerst voor tijdens de adolescentie of op jongvolwassen leeftijd. Iemand met een somatisatiestoornis heeft allerlei vage lichamelijke klachten, die vaak worden omschreven als ‘ondraaglijk', ‘met geen pen te beschrijven' of ‘het ergste wat je je kan voorstellen'. De klacht kan over elk deel van het lichaam gaan. Specifieke symptomen en de frequentie waarin ze voorkomen variëren per cultuur. Ze bestaan meestal uit hoofdpijn, misselijkheid en overgeven, buikpijn, diarree of obstipatie, een pijnlijke menstruatie, vermoeidheid, flauwvallen, pijn tijdens de geslachtsgemeenschap en libidoverlies. Mannen klagen vaak over erectieproblemen of over een andere vorm van seksueel disfunctioneren. Angst en depressie komen ook voor.

Mensen met een somatisatiestoornis vragen in toenemende mate om hulp en emotionele steun. Ze kunnen bijzonder boos worden wanneer ze vinden dat er niet aan hun behoeften tegemoet wordt gekomen. In een poging om anderen te manipuleren, dreigen ze soms met zelfmoord of ondernemen een poging daartoe. Ze zijn vaak ontevreden over de ontvangen medische zorg en gaan van de ene arts naar de andere.

Diagnose

Mensen met een somatisatiestoornis zijn zich er niet van bewust dat hun voornaamste probleem van psychische aard is en dringen daarom bij hun arts aan op diagnostisch onderzoek en behandelingen. De arts verricht meestal veel lichamelijke onderzoeken om vast te stellen of de persoon een lichamelijke aandoening heeft waardoor de symptomen voldoende worden verklaard. Er vinden vaak verwijzingen naar een specialist plaats, zelfs wanneer de persoon een redelijk bevredigende relatie met een bepaalde arts heeft opgebouwd.

Zodra een arts geconstateerd heeft dat het probleem psychisch van aard is, kan de somatisatiestoornis op basis van de vele, meestal jarenlang aanhoudende symptomen worden onderscheiden van soortgelijke psychische stoornissen. De diagnose wordt daarnaast nog bevestigd door de theatrale manier waarop de klachten worden gepresenteerd en het afhankelijke en soms suïcidale gedrag van de persoon.

Prognose en behandeling

De ernst van een somatisatiestoornis wisselt, maar de stoornis blijft het gehele leven bestaan. Het gebeurt zelden dat de symptomen langere tijd wegblijven. Sommige mensen worden na vele jaren nog depressiever. Zelfmoord is een niet te negeren risico.

De behandeling is uitermate moeilijk. Mensen met een somatisatiestoornis worden gewoonlijk teleurgesteld en boos als gesuggereerd wordt dat hun problemen psychisch van aard zijn. Daarom kunnen artsen het probleem niet direct als een psychisch probleem benaderen, zelfs niet wanneer het als zodanig is herkend. Behandeling met medicijnen helpt niet veel en zelfs wanneer de betrokkene erin toestemt psychische hulp in te roepen hebben specifieke psychotherapeutische technieken waarschijnlijk niet veel effect. Gewoonlijk is de beste behandeling een vertrouwensrelatie met een arts, die verlichting van de symptomen biedt en de persoon beschermt tegen dure en mogelijk gevaarlijke diagnostische onderzoeken en therapeutische behandelingen. De arts dient echter alert te blijven op de mogelijkheid dat de persoon daadwerkelijk een lichamelijke aandoening krijgt.

illustrative-material.sidebar 2

Wat zijn psychosomatische aandoeningen?

De term ‘psychosomatische aandoening' wordt meestal gebruikt wanneer iemand lichamelijke symptomen heeft die lijken te worden veroorzaakt of verergerd door psychische factoren en niet zozeer door een onderliggende ziekte. Dit betekent echter niet dat de lichamelijke symptomen zijn verzonnen of worden voorgewend (zoals bij het Münchhausen-syndroom); de symptomen worden als echt ervaren. Bij psychosomatische aandoeningen moeten de psychische factoren en de lichamelijke symptomen consistent zijn en tegelijkertijd optreden.

In tegenstelling tot somatoforme aandoeningen passen psychosomatische aandoeningen niet in specifieke diagnostische categorieën; ze manifesteren zich op allerlei manieren. Ook kunnen lichamelijke ziekten (zoals diabetes mellitus, coronaire hartziekte en astma) door sociale en psychische stress verergeren.

Door stress kunnen lichamelijke symptomen worden veroorzaakt, zelfs als er geen sprake is van een lichamelijke ziekte. Zo kan netelroos door een psychische reactie worden opgewekt. In sommige gevallen zijn lichamelijke symptomen een gevolg van de automatische reactie van het lichaam op emotionele stress,zoals wanneer hartslag en bloeddruk toenemen als reactie op angst. In andere gevallen worden psychische symptomen lichamelijke symptomen in een onbewuste poging om de aandacht af te leiden van een emotioneel lastige kwestie.

Soms is een lichamelijk symptoom een metafoor voor iemands psychische probleem, zoals wanneer iemand met een ‘gebroken hart' pijn op de borst krijgt. Op andere momenten duidt een lichamelijk symptoom op identificatie met de pijn van iemand anders. Iemand kan bijvoorbeeld pijn op de borst krijgen nadat een familielid of een vriend een hartinfarct heeft gehad. Tot slot kan een psychisch symptoom een lichamelijk symptoom worden om een symptoom van een eerdere lichamelijke aandoening opnieuw te beleven. Zo kan iemand die ooit een pijnlijke botbreuk heeft gehad, een zelfde soort botpijn voelen als uiting van een psychisch symptoom. Lichamelijke symptomen die uit psychische symptomen voortkomen, zijn meestal licht en van voorbijgaande aard. Ook mensen zonder een ernstige onderliggende psychische aandoening kunnen te maken krijgen met het proces waarbij psychische symptomen lichamelijke symptomen worden. Dit kan bijiedereen gebeuren. Het kan voor een arts moeilijk zijn om aan de hand van de vertoonde symptomen een diagnose te stellen. Een patiënt met dergelijke symptomen zal waarschijnlijk tal van onderzoeken ondergaan om er zeker van te zijn dat er geen lichamelijke aandoening aan ten grondslag ligt.

Door psychische factoren kan het verloop van een ziekte ook indirect worden beïnvloed. Iemand met hoge bloeddruk bijvoorbeeld kan ontkennen dat hij hoge bloeddruk heeft of de ernst ervan ontkennen. Ontkenning is een verdedigingsmechanisme waarmee angst kan worden verminderd. Ontkenning kan er echter ook toe leiden dat iemand niet meewerkt aan de behandeling. Iemand met hoge bloeddruk zal in een dergelijk geval de voorgeschreven geneesmiddelen niet innemen, waardoor de aandoening verergert. Omgekeerd kan een lichamelijke aandoening leiden tot een psychische aandoening. Mensen die lijden aan levensbedreigende, recidiverende of chronische lichamelijke aandoeningen worden vaak depressief. Door de depressie kunnen de effecten van de lichamelijke ziekte dan weer verergeren.

Last full review/revision February 2003

Back to Top

Previous: Introductie

Next: Conversiestoornis

Figures
Tables
Disclaimer